BASÍLICA

A basílica, que ten forma de cruz latina, componse dunha nave precedida por un nártex e flanqueada por naves laterais que conduce a un transepto aberto a catro capelas. A nave principal está cuberta por bóveda de cañón, de orixe romano, mentras que as naves laterais están cubertas por bóvedas de aristas, orixinarias do periodo románico. A nave central ten unha altura de 22 metros, mentres que os arcos interiores se elevan a 9,50 metros. As tribunas, situadas na planta alta da xirola, posúen bóvedas de cuarto cañón. O coro con deambulatorio posúe cinco capelas radiais. A cabeceira consta dunha capela axial, de planta semicircular no seu interior.

Os órganos

Ocupan a parte alta dos primeiros tramos da nave, sobre o espazo no que se atopaba o Coro catedralicio. Foron realizados entre os anos 1705-1709 por Miguel de Romay e Antonio Alfonsín, condicionados por premisas e solucións achegadas por Domingo de Andrade.

Capela de Santa Catalina

Situada xunto á porta da Acibechería, ocupa a situación orixinal do Panteón Real, trasladado en 1536 á actual Capela de Reliquias-Panteón Real. Tras sucesivas reformas, o retablo que conservas é de finais do século XVIII.

Capela da Comuñón

No espazo que ocupaba desde a primeira metade do século XV da Capela de Nosa Señora do Perdón, vinculada ó Arcebispo Lope de Mendoza, construíuse no 1769 a actual Capela da Comuñón, patrocinada polo Arcebispo D. Bartolomé Rayoy y Losada, segundo o proxecto arquitectónico de Miguel Ferro Caaveiro. Á capela accédese a través dun nártex no que se conserva a fermosa imaxe gótica da Virxe do Perdón. Trátase dunha capela de planta circular na que oito grandes columnas sustentan a cúpula na que se abre un grande óculo que ilumina o espazo.

Capela do Cristo de Burgos

Tamén coñecida polo nome do seu fundador, o arcebispo Pedro Carrillo, que a encargou a Melchor de Velasco entre 1662 y 1664. Ten planta de cruz grega e está presidida por un crucifixo que lle da nome, que data do século XVIII, que se incrusta no retablo, obra de Bernardo Cabrera e Mateo de Prado. Nun dos laterais atópase o sepulcro do Arcebispo fundador, obra de Pedro del Valle.

Baptisterio

Situado no ángulo sudeste da planta da Basílica, trátase dunha grande pila prerrománica na que, segundo a tradición, bebeu o cabalo de Almanzor en 997. Desde fai uns anos, sobre o muro sur instalouse o Calvario gótico do antigo trascoro da Catedral.

Lauda de Teodomiro

Bispo de Iria no momento do descubrimento dos restos do Apóstolo, a lauda de Teodomiro apareceu nas excavacións arqueolóxicas realizadas no brazo sur do cruceiro da Catedral no ano 1955. A traducción da inscrición é: "Neste túmulo o Servo de Deus Teodomiro; Bispo de Iria Flavia que finou nas XII Calendas de novembro da era DCCCLXXXV (20 de outubro de 847).

Capela del Pilar

Inicialmente concebida como nova Sacristía da Catedral, Domingo de Andrade iniciou a súa construción no espazo que ata entón ocupaban a Capela de San Andrés e a de San Martín ou San Fructuoso. Fernando de Casas substituíu a Andrade na dirección das obras en 1711; e dous anos despois, o Arcebispo Monroy decidiu cambiar a Sacristía pola Capela do Pilar, asumindo el os custes das obras. En 1719, catro anos despois da morte de Monroy, cuxo enterramento se atopa nun lateral, finaliza a construción da nova Capela, cuxa coidada decoración non finaliza ata 1723. A capela destaca pola rúa riqueza ornamental e de materiais, utilizándose mármoles e jaspes; especiamente no seu retablo, realizado por Miguel de Romay e presidido pola Aparición da Virxe do Pilar ao Apóstolo Santiago, as caixoneiras de madeira nobre rodean a capela e a cúpula octogonal.

Capela de Mondragón

Capela fundada en 1521 polo Canónigo Juan de Mondragón, tamén coñecida como Capela da Piedade ou da Santa Cruz (pois o seu patronato depende do marquesado de Santa Cruz). Destaca o magnífico retablo que preside a capela, obra sevillana do borgoñón Miguel Perrín, de 1526, realizado en terracota representando a Lamentación ante Cristo Morto.

Capela de San Pedro

Capela que mantén casi intacta a súa fábrica medieval, atópase situada xunto á Porta Santa. Lugar de enterramento de Dª Mencía de Andrade, que se fixo cargo dos gastos da Capela en 1571. Desta época destacan as pinturas murais, aparecidas tras a súa restauración en 1998 e o sepulcro de Dª Mencía, obra de Juan B. Celma. O retablo de 1731 foi proxectado por Fernando de Casa, coa imaxe da Azucena na súa hornacina principal, polo que esta capela tamén recibe este nome.

Porta Santa ou do Perdón

Aberta no século XVI nesta ubicación, a Porta Santa unicamente se abre durante os Anos Santos Compostelanos (aqueles nos que a festividade de Santiago Apóstolo celébrase en domingo). Flanqueada polas imaxes procedentes do Coro Pétreo do Mestre Mateo, as follas de bronce colocaronse no Ano Santo 2004, representando esceas da vida de Santiago e da peregrinación a Compostela.

Capela do Salvador

A capela central da xirola dispón de capitais centrais nos que se pode ler "Reinando o príncipe Afonso construíuse esta obra" e "Nos tempos do Bispo Diego comezouse esta obra", datadas do ano 1075. O retablo, de pedra policromada é obra de Juan de Álava e data do ano 1532, estando presidido por unha imaxe gótica do Salvador amosando as súas chagas. Esta capela, que tamén recibe o nome de "rei de Francia", era na que os antigos peregrinos a Compostela podían confesarse en diferentes idiomas e recibir a Compostela.

Capela de España ou de Nosa Señora A Branca

Capela fundada por Juan de España a finais do século XIII, a súa estrutura actual data do século XV, mantendo a España como patrono, xunto a Nosa señora a Branca, imaxe barroca realizada por Gregorio Fernández en 1744, que preside o retablo neogótico, de 1906, realizado por Magariños. Sobre o arco de acceso á capela atópase unha das cruces de consagración da Catedral, en 1211.

Capela Maior

Aínda que con abundantes modificacións ao longo dos séculos, a Capela Maior da Catedral mantén a súa estrutura románica esencial, condicionada pola súa situación, na parte inferior, da Tumba de Santiago Apóstolo. Na actualidade a Capela Maior está protagonizada por dous elementos principais: No pratal barroco realizado polo salmantino Juan de Figueroa nos anos finais do século XVII grazas ao mecenazgo do Arcebispo Monroy. O conxunto enmarca a imaxe pétrea de Santiago Sedente, obra do taller do Mestre Mateo dos primeiros anos do século XIII, revestido coa esclavina de plata, ao que os peregrinos e fieles acceden polas escaleiras situadas na xirola. O baldaquino, sustentado por anxos, é obra de Domingo de Andrade segundo os desexos de Vega e Verdugo. No cruceiro, no acceso á Capela Maior, atópanse os púlpitos de bronce, obra de Juan Bautista Celma.

Capela de San Xoán

Capela que ata 1917 foi sé parroquial adicada a San Xoán; a súa estrutura románica foi modificada para ampliar a capela, na súa cabeceira, nos séculos XVI e XVII. Por iso, entre a bóveda primitiva e a nova que, con forma de venera, remata a ampliación, abriu unha linterna de formas propias do Barroco compostelán, que se atribúe a Simón Rodríguez, enterrado nesta capela e de quen tamén debe ser o retablo, no que se representan esceas da vida de San Xoán e que foi modificado en 1917 con motivo da colocación na súa parte central da imaxe de Santa Susana, nomeada copatrona da cidade nese ano, obra de Aniceto Marinas.

Capela da Corticela

Antiga fundación, do século IX, orixinalmente separada da Catedral e actualmente unida por un corredor do século XVIII; a capela foi reedificada en 1213 en relación co obradoiro do Mestre Mateo, descando pola súa portada, presidida por unha Epifanía. Sustituíndo á Capela de San Nicolás, é a parroquia de estranxeiros desde 1527.

Capela de Santa Fé

Capela de planta poligonal con sucesión de arcos de medio punto en cada un dos seus tramos, tamén se coñece como "de San Bartolomé", pola fundación establecida nela polo canónigo Rodríguez de Sotomayor nos primeiros anos do século XVI. Uns anos máis tarde o mestre de escuela Diego de Castilla, sobriño de Pedro I, que se enterra nun lateral da capela nunha destacable arquitectura renacentista do Mestre Arnao. O retablo, renacentista, relaciónase con Juan de Álava. Está presidido pola Virxe do Bo Consello, con Santiago e San Bartolomé aos lados.

Capela de "Sancti Spiritus"

Capela alongada de planta vinculada á familia Moscoso, cuxas armas coroan a portada, é lugar de varios enterramentos, destacando o do Bispo Moscoso, enmarcado por pinturas murais do século XVI representando o "Descendemento" e asentado sobre pezas trilobuladas relacionadas co Mestre Mateo. O retablo barroco da Soedade é o que pechaba o trascoro da Catedral, retirado en 1945, presidido por unha imaxe da Virxe realizada no obradoiro madrileño de 1666.

Capela de San Andrés

Capela construída en 1674 seguindo plans de Vega y Verdugo, a súa utilización inicial, ao ter porta ao exterior, foi cuarto de gardas. En 1695 pasa a ser Capela de San Andrés. O seu retablo maior, de 1707, é obra de Fernández Espantoso.

Capela de Prima

Capela proxectada por Juan de Álava e realizada en 1523 por Jácome Fernández. Ocupa dous tramos da catedral románica. O seu nome débese á Confraría de Cléridos ou de Capeláns de Coro, tamén chamados da Inmaculada, a quen pertence a capela. É o lugar de enterramento de Domingo de Andrade. Destaca o seu retablo, obra de Simón Rodríguez, presidido por unha imaxe da Inmaculada obra de Cornielis de Holanda; e o relieve co Descendemento, de Diego de Sande.

Capela de San Nicolás

Desde o século XVII é vía de tránsito á Capela da Corticela. Trátase dunha das pequenas capelas absidiais da catedral románica. A súa realización débese ao Mestre Esteban, en 1105, e entón era coñecida como "parroquia de estranxeiros", pois era a primeira capela que os peregrinos se atopaban ao acceder ao interior da Catedral. Actualmente poden apreciarse diferentes elementos arquitectónicos orixinais.

Capela de San Antonio

Pequena capela situada xunto á porta da Acibechería, o seu retablo é obra de Manuel de Leis, de 1729.

Pazo de Xelmírez

Edificio románico de carácter civil anexo á Catedral que debe o seu nome a Diego Xelmírez, primeiro Arcebispo de Compostela e grande impulsor da súa construcción. É un espléndido conxunto arquitectónico medieval no que se visitan a Sala de Armas, a Sala Manrique, a Cociña e, especialmente, o Salón de Cerimonias, de grandiosa monumentalidad e fermosa ornamentación con ménsulas historiadas nas que se representa un banquete real.

Museo da Catedral

O Museo Catedral de Santiago permite ao visitante afondar o seu coñecemento na historia e a arte da Catedral a través dos seus diferentes espazos e as exposicións temporais que organiza.

Unha visita á historia e á arte da Catedral de Santiago a través das súas mellores pezas artísticas. O visitante pode viaxar no tempo e coñecer cómo a partir dun sepulcro se constrúe unha gran catedral en torno a cal, ao longo dos séculos, foi medrando unha cidade e todo un fenómeno xacobeo que, co Camiño de Santiago, xogou un importante papel na construción da identidade europea e que é, desde 1985, Patrimonio da Humanidade..

  • Planta baixa: As orixes da Catedral / O Mestre Mateo / O coro pétreo do Mestre Mateo / A construción da catedral románica
  • 1º Andar: A arte na Catedral nos séculos XIII e XIV / A arte na Catedral nos séculos XVI, XVII e XVIII / O Apóstolo Santiago
  • 2º Andar: Claustro renacentista / Capela das Reliquias / Panteón Real / Tesouro da Catedral / Biblioteca capitular / Botafumeiro / Sala Capitular
  • 3º Andar: Colección de artes téxtiles / Tapices de Rubens / Tapices de Teniers / Tapices de José del Castillo / Tapices de Goya / Balconada ao Obradoiro

Sacristía

A través dunha portada plateresca que pertence ao conxunto claustral e se atopa situada no brazo suroeste do cruceiro accédese, en primeiro lugar ao vestíbulo e, a continuación, á Sacristía. En ambos espazos, de fermosas arquitecturas cubertas con bóvedas de crucería, atópanse algúns dos mellores exemplos da colección de pintura da Catedral, con obras de Gregorio Ferro, García de Bouzas, etc.

Tesouro

Orixinalmente comunicado coa actual Sacristía, foi Capela de Reliquias ata que esta se trasladou, en 1641, á súa ubicación actual. Durante o pouco máis dun século que tivo esta función, as reliquias atopáronse no Retablo-Caxonada, obra de Cornielles de Holanda que recentemente foi recuperado e colocado, en lembranza das súas orixes, nun dos laterais da Capela.

O Retablo, ahora musealizado, recuperou a función contenedora para a que foi creado, aínda que amosando unha selección de pezas do Tesouro catedralicio, pois as que no seu día ocuparon as súas vitrinas exhíbense, entre outras moitas, no actual retablo de Reliquias. En 1677 este espazo pasou a ser Capela de San Fernando e colocouse a imaxe do Santo, obra que Juan de Seone, que preside o altar neorrenacentista. Nos laterais do alta atópanse o Tríptico que Orense regalou, en 1953, ao Cardenal Quiroga Palacios e o capelo catedralicio e, no outro lado, o Retablo de alabastro policromado con esceas da vida de Santiago que, en 1456, regalou o Párroco de Chal, na Illa de Wight, John Goodyear.

O Tesouro é un espazo rectangular cuberto con bóvedas de crucería asentadas sobre ménsulas. Nos lunetos consérvanse pinturas murais de 1536, realizadas por Pedro Noble, representando a Ascensión e a Asunción; e nas hornacinas amósanse importantes pezas da colección de orfebrería da Catedral, como a Custodia Procesional, obra de Antonio de Arfe, ou a Esclavina, que ata fai uns anos vestiu a imaxe de Santiago que preside o altar maior da Basílica .

Ante-Tesouro

Vestíbulo con bóvedas nervadas que comunica el interior de la Catedral con la Capilla de Reliquias-Panteón Real, el Tesoro-Capilla de San Fernando y el Claustro. En él se exponen diversas piezas procedentes de ofrendas de peregrinación.

Capela das Reliquias e Panteón Real

Espacio abovedado con influencias del gótico burgalés, fue concebido originalmente para el Cabildo; en 1536 pasa a ser Panteón Real al trasladarse allí, desde la actual Capilla de Santa Catalina, los sepulcros reales de la corona leonesa y su familia. Remodelado en los primeros años del siglo XVII, en 1617 se convierte en Capilla de Reliquias presidida por un retablo manierista, de 1630, de Bernardo Cabrera y Gregorio Español que se perdió en un incendio en 1921. El actual retablo fue regalado por la emigración gallega en Cuba y realizado, en madera de cedro, en 1924 por Magariños. En él se exponen algunas de las piezas de orfebrería más significativas del patrimonio catedralicio.

Museo da Catedral

O Museo Catedral de Santiago permite ao visitante afondar o seu coñecemento na historia e arte da Catedral, a través dos seus diferentes espazos e as exposicións temporais que organiza.

O Unha visita á historia e á arte da Catedral de Santiago a través das súas mellores pezas artísticas. O visitante pode viaxar no tempo e coñecer cómo a partir dun sepulcro se constrúe unha gran catedral en torno a cal, ao longo dos séculos, foi medrando unha cidade e todo un fenómeno xacobeo que, co Camiño de Santiago, xogou un importante papel na construción da identidade europea e que é, desde 1985, Patrimonio da Humanidade.

  • Planta baixa: As orixes da Catedral / O Mestre Mateo / O coro pétreo do Mestro Mateo / A construción da catedral románica
  • 1º Andar: El arte en la Catedral en los siglos XIII y XIV / El arte en la Catedral en los siglos XVI, XVII y XVIII / El Apóstol Santiago
  • 2º Andar: Claustro renacentista / Capela das Reliquias / Panteón Real / Tesouro da Catedral / Biblioteca capitular / Botafumeiro / Sala Capitular
  • 3º Andar: Colección de artes téxtiles / Tapices de Rubens / Tapices de Teniers / Tapices de José del Castillo / Tapices de Goya / Balconada ao Obradoiro

O claustro

O claustro plateresco é un dos principais de España, obra de Juan de Álava e de Rodrigo Gil Hontañón, de 1521 a 1559. Actualmente atópase incluido no percorrido polo Museo da Catedral, ao igual que varias das súas dependencias anexas, como a Biblioteca, a Sala Capitular, o tesouro e a Capela de Reliquias.

O Pórtico da Gloria

O Rei Fernando II encarga, en 1168, ao Mestre Mateo a finalización das obras da Catedral compostelana, comprendendo a construción dos últimos tramos das naves e o peche occidental da basílica. Para isto o Mestre Mateo debe salvar o importante desnivel do terreo, para o que constrúe a Cripta do Pórtico; así como o Coro Pétreo, que ocupaba os primeiros tramos da nave maior.

O Mestre Mateo, conxugando influencias francesas, italianas e hispanas, concibe o peche occidental da Catedral con un pórtico de granito policromado que, polas súas características estilísticas, apunta á transición á arte gótica: o Pórtico da Gloria, obra cumio da arte hispánica da súa época. Segundo a inscrición que figura neles, os dinteles do Pórtico foron colocados polo Mestre Mateo o día 1 de abril de 1188. No Pórtico desenvólvese todo un programa iconográfico inspirado na Apocalipse que ilustraría, de forma práctica e comprensible aos fieles que acudiron á Catedral..

Exterior

As fachadas da Catedral son a porta de entrada dun tesouro arquitectónico, exemplo da pegada dos distintos estilos artísticos e ofrecen ao visitante a primeira impresión de todo o que poderá disfrutar no conxunto catedralicio.

A Fachada do Obradoiro

A fachada occidental da Catedral medieval chegou aos nosos días a través de debuxos realizados por Vega e Verdugo. No século XVI fanse as primeiras reformas da fachada e nos primeiros anos do século XVII Ginés Martínez fai a escaleira renacentista pola que se accede á Catedral. Nos tempos de Vega e Verdugo, na segunda metade do XVII acométense diversas intervencións na fachada e nas torres, aínda que non será ata 1738 cando Fernando de Casas derrube a antiga fachada e inice a construción da actual, caracterizada polos seus grandes vans e pola grande riqueza decorativa e iconográfica, na que participan importantes artistas composteláns da época; e queda enmarcada polas torres das Campás e da Carraca, adquirindo unha estampa universalmente coñecida.

A Fachada da Acibechería

Sustituíndo á medieval fachada do Paraíso, o Francígena, derrubada en 1758, a da Acibechería, proxectada por Lucas Ferro Caaveiro, remátase polo seu discípulo Domingo Lois Monteagudo en 1759, en estilo Neoclásico, aínda que mantén algunhas fórmulas barrocas. Coa destrución da antiga fachada algunhas das súas obras trasladáronse á de Praterías e outras consérvanse no Museo Catedral de Santiago. Ao mesmo tempo que se construíu a nova fachada reorganizouse todo o espazo da actual Praza da Inmaculada, coa fachada do Monasterio de San Martiño Pinario e o novo Pazo Episcopal.

A Fachada de Praterías

Situada no extremo sur do Cruceiro, trátase da única fachada románica que queda da Catedral, mantendo a súa arquitectura orixinal sen apenas transformacións, a excepción da incorporación de relieves procedentes doutras partes da Catedral e a construción aos lados da Torre do Reloxio e da Fachada do Tesouro. Entre a sucesión de esceas que se representan nos seus relieves cabe destacdar as correspondentes á Vida de Cristo, ubicadas nos tímpanos: Epifanía, Flagelación, Coronación de Espinas, etc. No lado dereito e no esquerdo nárranse as Tentacións de Xesús no deserto.

As diferencias entre os relieves indican a participación de distintos autores e a posibilidade de que se incorporen á fachada logo do incendio da Catedral no 1117. Tamén destacan as esceas, colocadas sen orde aparente, do friso e dos extremos da fachada. Algunhas destas obras proceden da antiga Fachada do Paraíso (Norte), destruída en 1758. Santiago entre Cipreses, a Represión de Adán e Eva e, sobre todo, a imaxe de David, do Mestre de Praterías, son algunhas das esceas máis destacadas. Xunto á Fachada de Praterías levántase á Torre do Reloxio, concebida no século XIV, sobre cuxa base levantou Domingo de Andrade, no Barroco, a esbelta torre que alberga o reloxio e as campás. .

A Cabeceira

A Cabeceira da Catedral románica era unha sucesión de capelas e portas con apariencia irregular e asimétrica. Por elo, coa finalidade de ornamentar a cabeceira e estruturar o espazo circundante, o Canónigo Vega e Verdugo proxectou un peche para a cabeceira, traballos que se prolongaron ata o século XVIII. O resultado é un peche ornamental de pedra, tras o cal se atopa boa parte da estrutura orixinal, organizado en tres lenzos nos que se abren por igual número de portas: a Porta Real, a Porta Santa e a Porta dos Abades.

Arquivo-Biblioteca

Depositarios da historia da sede compostelá, o Arquivo e a Biblioteca da Catedral albergan documentos e libros de excepcional valor histórico e relixioso e convértese nun dos centros máis importantes na conservación e coñecemento do patrimonio documental de Galicia e do Camiño de Santiago.

O visitante poderá coñecer de primeira man as súas diferentes estancias e depósitos, e algunhas das súas pezas máis sinaladas (Códice Calixtino, Tombo A, Breviario de Miranda), así como a historia e o funcionamento da institución.

  • Planta baixa: Arquivo Musical / Outros Depósitos
  • Planta primeira: Sala de Pergamiños / Salga López Ferreiro / Salga do Voto / Salga Capitular / Biblioteca Capitular
  • Planta segunda: Recepción / Salga de Investigadores / Dirección / Salga Guerra Campos
  • Planta terceira: Sala de Catalogación Bibliográfica / Biblioteca Xacobea / Sala de Catalogación Archivística